دەقی تەواوی وتاری مامۆستا عەبدولڕەحمان پیرانی، ئەمینداری گشتی جەماعەتی دەعوەت و ئیسلاح، لە کۆبوونەوەی شۆڕای ناوەندیی جەماعەت، بەم شێوەیە:
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِیمِ
الْحَمْدُ لِلَّهِ، وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ، وَعَلَى آلِهِ وَأَصْحَابِهِ وَمَنْ وَالَاهُ.
خواى گەورە، لە وەسفکردنی ڕیسالەتی پێغەمبەری خاتەم ﷺ، دەفەرموێت:
یا أَیهَا النَّبِی إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذِیرًا وَدَاعِیا إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِرَاجًا مُنِیرًا وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِیرًا.
(الأحزاب: ٤٥–٤٧)
واتە: «ئەی پێغەمبەر! بەڕاستی، ئێمە تۆمان ناردووە وەک شایەت، مژدەدەر و ئاگادارکەرەوە؛ هەروەها بانگخوازێک بۆ لای خوا بە ئیزنی ئەو، و چرایەکی ڕووناکی‌بەخش. هەروەها مژدە بە باوەڕداران بدە کە بەڕاستی، لە لایەن خواوە فەزڵ و بەخششی گەورەیان بۆ هەیە.»
خواى گەورە لەم ئایەتە ڕوون و ئاشکرایانەدا، پێنج تایبەتمەندیی بنەڕەتی بۆ پێغەمبەری خاتەم ﷺ وەک نموونەی هەموو بانگخوازان تا ڕۆژی دوایی دەستنیشان دەکات: شایەتبوون، مژدەدان، ئاگادارکردنەوە، بانگکردن بۆ لای خوا و بوون بە چرایەکی ڕووناکی‌بەخش و ڕێنیشاندەر.
ئەم تایبەتمەندییانە، لەگەڵ ئەوەی ڕەهەندەکانی ڕیسالەتی پێغەمبەری پایەبەرزی ئیسلام ڕوون دەکەنەوە، بنەمایەکی سەرەکییشن بۆ ناسینی ئەرک و تایبەتمەندییەکانی بانگخوازان لە هەموو کات و شوێنێکدا.
یەکەم: بانگکردن بۆ لای خوا؛ بانگکردن بۆ بەختەوەری، چاکسازی و کۆتایییەکی باش
بانگەوازی ئیسلامی، بانگکردنی مرۆڤەکانە بۆ لای پەروەردگاریان، بۆ بەختەوەری و سەعادەت، ڕزگاری و سەرکەوتن، دابینکردنی بەرژەوەندی و سوودەکان و دوورخستنەوەی خراپە و گەندەڵییەکان. ئەم بانگەوازە هەوڵ دەدات مرۆڤ و کۆمەڵگا لە گومڕایی، ستەم، گەندەڵی و وێرانکاری ڕزگار بکات و بەستێنێک بۆ گەشەی ڕۆحی، ئەخلاقی و کۆمەڵایەتی مرۆڤ، وەک جێنشینی خوا لەسەر زەوی، بخوڵقێنێت.
ئەوەی جێی تێڕامانە، ئەوەیە کە ئەم ڕیسالەتە و ئەم ئەرکە قورس و گرنگە، لە ڕێگەی بانگخوازانی شایستەوە بە کۆمەڵگا دەناسێنرێت و پێشکەش دەکرێت. بۆیە کەسایەتی، باوەڕ، ئەخلاق، قسەکردن، ڕەفتار و شێوازی هەڵسوکەوتی بانگخواز، ڕۆڵێکی چارەنووسساز لە چۆنیەتیی تێگەیشتنی خەڵک لە دین و ئاستی کاریگەریی بانگەوازەکەدا هەیە.
بانگخوازێکی سەرکەوتوو ئەو کەسە نییە تەنیا زانیاریی ئایینی و توانای قسەکردن و ڕوونکردنەوەی ڕاستییەکانی ئایینی هەبێت؛ بەڵکو دەبێت لە نێوان ئیمان و کردار، دڵ و عەقل، بیرکردنەوە و ڕەفتار، قسە و کردەوەیدا هاوتەریبی و یەکگرتوویی هەبێت. ئەو پێش ئەوەی بە زمانی خۆی بانگەواز بکات، بە کەسایەتی و ڕەفتاری خۆی پەیامی بانگەوازەکە دەگەیەنێت.
دووەم: بەرچاوڕوونی، هۆشیاری و ناسینی تەواو؛ بنەمای سەرەکی بانگەوازێکی سەرکەوتوو
خواى گەورە بە پێغەمبەرەکەی فێر دەکات کە چۆن ڕێگای بانگەوازەکەی بۆ خەڵک ڕوون بکاتەوە:
قُلْ هَٰذِهِ سَبِیلِی أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَىٰ بَصِیرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِی ۖ وَسُبْحَانَ اللَّهِ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِینَ.
(یوسف: ١٠٨)
واتە: «بڵێ: ئەمە ڕێگای منە؛ من و ئەوانەی شوێنم دەکەون، بە بەرچاوڕوونی و تێگەیشتنی ڕوونەوە، خەڵک بانگ دەکەین بۆ لای خوا. خوا پاک و بێگەردە و من لە ڕیزی موشریکەکاندا نیم.»
بەپێی ئەم ئایەتە، بانگکردن بۆ لای خوا دەبێت لەسەر بنەمای بەرچاوڕوونی و زانیاریی دروست بونیاد بنرێت. بەرچاوڕوونی لە بانگەوازدا، هەروەک ئاماژەی پێ کرا، تەنها بە مانای زانینی دەقە دینییەکان نییە؛ بەڵکو لەگەڵ تێگەیشتنی دروست لە دین، تێگەیشتن لە ڕاستییەکانی کۆمەڵگا، ئاگاداری لە پێداویستییەکانی هاونه‌وع و هاووڵاتییان، دیاریکردنی پێشینەکان و ناسینی شێوازە گونجاوەکانی گەیاندنی پەیامی دینیش دەگرێتەوە.
بانگخوازێکی تێگەیشتوو، جیاوازی لە نێوان بنەماکانی سەرەکی دین و شێوازی گۆڕین و ئاڵوگۆڕ لە بانگەوازدا دەکات؛ نە دەست لە بنەما و بەها بنەڕەتییەکان هەڵدەگرێت و نە شێواز و ئامرازەکانی بانگەوازەکەی لە ڕێبازە کۆنەکاندا سنووردار و بەرتەسک دەکاتەوە.
ئەو باش دەزانێت کە بارودۆخی کولتووری، کۆمەڵایەتی، ئابووری و فکریی کۆمەڵگاکان، بە تایبەتی لە سەردەمی ئێستادا، بەردەوام لە گۆڕاندایە و نەوە نوێیەکان ڕووبەڕووی پرسیار، پێداویستی و ئامانجی جیاواز دەبنەوە. بۆیە سەرکەوتنی بانگەواز پێویستی بە ناسینی وردی کات و شوێن و هەڵبژاردنی شێوازێک هەیە کە لەگەڵ بارودۆخی ئەو کەسانەی پەیامەکەیان ئاراستە دەکرێت، بگونجێت.
سێیەم: بوون بە نموونە؛ مەرجێکی بنەڕەتی بۆ کاریگەریی بانگخواز
خواى گەورە دەفەرموێت:
لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ یرْجُو اللَّهَ وَالْیوْمَ الْآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِیرًا.
(الأحزاب: ٢١)
واتە: «بەڕاستی، لە پێغەمبەری خواوە نموونەیەکی جوان و شایستەتان بۆ هەیە؛ بۆ ئەو کەسەی هیوا بە خوا و ڕۆژی دوایی دەبەستێت و زۆر یادی خوا دەکات».
ئەم ئایەتە گرنگیی شوێنکەوتن و بە نموونەوەرگرتن لە پێغەمبەر ﷺ لە ژیانی باوەڕداراندا ڕوون دەکاتەوە. بانگخوازیش دەبێت لە ئیمان، ڕاستگۆیی، ئەمانەتداری، دادپەروەری لە دادوەریدا، ئارامی و خۆڕاگری، خاکەڕایی، جێبەجێکردنی بەڵێن و ڕێزگرتن لە مافەکانی خەڵکدا، ببێتە نموونەیەکی کرداریی بۆ بەها ئیسلامی و مرۆییەکان.
ئەو بانگخوازەی خەڵک بانگ دەکات بۆ ڕاستگۆیی، دەبێت خۆی ڕاستگۆ بێت؛ ئەوەی لە دادپەروەری دەدوێت، دەبێت لە ڕەفتاری تاکەکەسی و کۆمەڵایەتیدا دادپەروەری بپارێزێت؛ هەروەها ئەوەی بیر لە چاکسازیی کۆمەڵگا دەکاتەوە، دەبێت لە چاککردنی خۆیەوە دەست پێ بکات.
ڕوونە کە کاریگەریی بانگەواز تەنها بە دروستیی قسەوە پەیوەست نییە؛ بەڵکو ئاستی هاوتەریبیی نێوان پەیام و کەسایەتیی بانگخوازیش کاریگەرییەکی زۆری هەیە. هەرچەندە ئەم هاوتەریبییە زیاتر بێت، متمانەی خەڵک بە بانگەوازەکە و ئامادەیییان بۆ وەرگرتنی پەیامەکە زیاتر دەبێت.
چوارەم: مژدەدان، ئاگادارکردنەوە و ڕووناکی‌بەخشین؛ سێ ئەرکی گرنگی بانگخواز
لە ئایەتە پێشووەکاندا، خواى گەورە پێغەمبەری بەڕێزی ئیسلام ﷺ بە سێ ناونیشانی «مُبَشِّرًا» (مژدەدەر)، «نَذِیرًا» (ئاگادارکەرەوە) و «سِرَاجًا مُنِیرًا» (چرایەکی ڕووناکی‌بەخش) ناساندووە.
لەبەر ئەوە، بانگخواز دەبێت مژدەدەر و هیواپەروەر بێت؛ توانایی و لایەنە ئەرێنییەکانی مرۆڤ و کۆمەڵگای ئامانج ببینێت، ڕێگای گەڕانەوە و چاکسازییان پیشان بدات و بە بیرخستنەوەی ڕەحمەت و بەخششی خوایی، و جەختکردنەوە لەسەر ئەوەی کە چاکە و سوودی مرۆڤ تەنها لە چوارچێوەی ویست و دەسەڵاتی پەروەردگاری زانا و دانادا بەدەست دێت، هاندانی جووڵانەوە و ویستی گۆڕان لە دڵەکاندا زیندوو بکاتەوە و بەهێزیان بکات.
لە هەمان کاتدا، دەبێت ئاگادارکەرەوەیەکی بەرپرسیار بێت؛ لادان، ستەم و ئەنجامە زیانبەخشەکانی ڕەفتاری تاکەکەسی و کۆمەڵایەتی بە دانایی، ڕوونی، حیکمەت و دڵسۆزییەوە ڕوون بکاتەوە. چونکە بانگکردن بۆ لای خوا نە لەسەر بنەمای ناومێدکردنی مرۆڤەکان بونیاد نراوە و نە لەسەر بنەمای پشتگوێخستنی هەڵە، زیان و لادانەکان؛ بەڵکو پێویستە هاوسەنگی لە نێوان هیوا و ئاگادارکردنەوە، هاندانی چاکە و بیرخستنەوە، و ڕەحمەت و بەرپرسیارێتیدا بپارێزرێت.
بوونی بانگخوازێکی هۆشیار و دڵسۆز دەبێت وەک چرایەکی ڕووناک و ڕێنیشاندەر بێت؛ بە زانست، حیکمەت، ئەخلاقی جوان و ناسینی دروستی ڕاستییەکان، ڕێگای ڕاست لە ڕێگای لادان جیا بکاتەوە و ڕێگای دروست پیشان بدات. لە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ کێشە ئاڵۆزەکانیشدا، لەبری پەلەکردن، بێ‌ئاگایی و ئەگەریشەوە لایەنگریی بێ‌بنەما و دادوەریی سەرپێیی و دوور لە عەدالەت و پێوەرەکانی دادپەروەریی خوایی، دەبێت بەستێنێک بۆ تێگەیشتنی دروست و بڕیاردانی بەوردی و بەهۆشەوە بخوڵقێنێت.
پێنجەم: توانای تێگەیشتن لە مەقاسیدی شەریعەت؛ بنەمای بانگەوازێک کە لەگەڵ پێداویستییەکانی مرۆڤ، سەردەم و نەوەکاندا بگونجێت
یەکێک لە خاڵە گرنگەکانی تێگەیشتن لە شەریعەتی ئیسلامی، سەرنجدانە بەو ڕاستییەی کە حوکم و ڕێنماییەکانی دین پەیوەندییەکی توندوتۆڵیان لەگەڵ بەرژەوەندی و پێداویستییە ڕاستەقینەکانی مرۆڤدا هەیە. شەریعەت هاتووە بۆ ئەوەی زەمینەی ڕێنمایی، دادپەروەری، گەشە، بەرزبوونەوە، چاکسازی و بەختەوەریی مرۆڤ دابین بکات و لە زیان و گەندەڵییەکان بیپارێزێت.
هەروەک لەم چوارچێوەیەدا، قورئانی پیرۆز لە زمانی پاڵەوانی یەکتاپەرستی، حەزرەتی ئیبراهیم، لەسەری دروود و سەلامی خوای گەورە بێت، بە جوانی دەفەرموێت:
«أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا ینْفَعُكُمْ شَیئًا وَلَا یضُرُّكُمْ.» (الأنبیاء: ٦٦)
واتە: ئیبراهیم فەرمووی: «ئایا لە جیاتی خوا، ئەو شتانە دەپەرستن کە هیچ سوود و زیانێکتان پێ ناگەیەنن؟»
لەبەر ئەوە، بانگخواز دەبێت جگە لە ناسینی حوکمەکان، لە مەبەست و حیکمەتەکانی شەریعەتیش ئاگادار بێت و لە گەیاندنی پەیامی دینیشدا، بەرژەوەندیی مرۆڤەکان و بارودۆخی ڕاستەقینەی ژیانیان لەبەرچاو بگرێت.
لەو بارەیەوە، سێ بنەمای گرنگ هەن کە شایانی سەرنجی تایبەتن:
أ) لابردنی قورسایی و تەنگانەی بێ‌هۆ
خواى گەورە دەفەرموێت:
«یرِیدُ اللَّهُ بِكُمُ الْیسْرَ وَلَا یرِیدُ بِكُمُ الْعُسْرَ.» (البقرة: ١٨٥)
واتە: «خوا ئاسانکاریی بۆ ئێوە دەوێت و قورسایی بۆتان ناوێت».
لە ئایەتێکی دیکەدا دەفەرموێت:
«وَمَا جَعَلَ عَلَیكُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ.» (الحج: ٧٨)
واتە: «لە دین‌دا هیچ تەنگانە و قورساییەکی بەسەرتاندا نەسەپاندووە.»
ئەم ئایەتانە ئاماژە بەوە دەکەن کە دین، قورسایی و تەنگانەی بێ‌هۆ و نالەبار بەسەر مرۆڤدا ناسەپێنێت. بانگخواز دەبێت لە سەختگرتنی بێ ھۆ، سەپاندنی قورساییی ناپێویست و پیشاندانی ڕوخسارێکی وشک و ماندووکەری دین خۆی بپارێزێت. بەڕوونی، ئاسانگرتن بە مانای پشتگوێخستنی حوکم و بەرپرسیارییە دینییەکان نییە؛ بەڵکو مەبەست پابەندبوون بە شەریعەتە، لەگەڵ ڕەچاوکردنی سنوور و ڕوخصەتە کە دین دیاریی کردوون، و دوورکەوتنەوە لە توندڕەوی و دروستکردنی قورسایی و تەنگانە.
ب) ئاسانگرتن و خۆشکردنی ڕێگای پابەندبوون و ئاسانکاری لە کاروباردا
دایکی باوەڕداران، عائیشە (ڕەزای خوای لێ بێت)، لە پێغەمبەری خوا ﷺ ـەوە دەگێڕێتەوە کە:
«مَا خُیرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَینَ أَمْرَینِ إِلَّا اخْتَارَ أَیسَرَهُمَا مَا لَمْ یكُنْ إِثْمًا.» (ڕیوایەتی ئیمامی بوخاری)
واتە: «پێغەمبەری خوا ﷺ لە نێوان دوو کاردا هەڵبژاردنی پێ بدرایە، ئەوا ئەوەی ئاسانتر بوو هەڵی دەبژارد، مەگەر ئەوەی گوناهێکی تێدا بوایە».
بانگخواز دەبێت لەگەڵ ڕوونکردنەوەی ئەرک و پابەندییەکاندا، ڕێگاکانی جێبەجێکردنی کرداریی ئەوانیش پیشان بدات و بە گوێرەی توانایی، بارودۆخ و قۆناغەکانی گەشەکردنی ئەو کەسانەی پەیامەکەیان ئاراستە دەکرێت، زەمینەی پابەندبوونێکی هۆشیارانە و بەردەوامیان بۆ بخوڵقێنێت.
ج) ڕەچاوکردنی هەنگاو‌بەهەنگاو پێشچوون و سەرنجدان بە توانای وەرگرانی پەیام
بە گشتی، ڕێنماییکردنی مرۆڤەکان و چاکسازیی کۆمەڵگا پرۆسەیەکی هەنگاو‌بەهەنگاوە. گۆڕینی باوەڕەکان، چاککردنی ڕەفتارەکان و دروستکردنی عادەتە بەردەوامەکان، پێویستی بە فێرکردن، ڕاهێنان، ئارامی و خۆڕاگری، بەردەوامی و پایداری هەیە.
شایستەیە بانگخوازێکی سەرکەوتوو توانای وەرگرانی پەیام بناسێت، پێشینەکان بە دروستی دیاری بکات و پەیوەندیی نێوان ئامانجە درێژخایەنەکان و هەنگاوە کرداری و قۆناغ‌بەقۆناغەکان دابمەزرێنێت. نە لە بنەما و بەها جێگیرەکان چاوپۆشی بکات و نە چاوەڕوان بێت هەموو چاکسازییەکان لە ماوەیەکی کورتدا بەدی بێن.
شەشەم: بانگەواز؛ ڕیسالەتێکی جیهانی لەگەڵ بەرپرسیارییەتی ناوچەیی
بانگکردن بۆ لای خوا، ڕیسالەتێکی جیهانی و هەمیشەییە؛ بەڵام جێبەجێکردنی لە هەر کۆمەڵگایەکدا پێویستی بە ناسینی بارودۆخی تایبەتی ئەو کۆمەڵگایە و دیاریکردنی پێشینە و پێداویستییە بنەڕەتییەکانی هەیە.
جیهانیبوونی ئیسلام وا دەخوازێت کە بانگخواز، دیدێکی فراوانی هەبێت و بتوانێت لە سنووری پەیوەندییە ڕێکخراوەیی، نەتەوەیی و ئایینییەکان تێپەڕێت و لەگەڵ مرۆڤانی دیکە، کولتوورە جیاوازەکان، ڕەوتە فکرییەکان و نەوە جۆراوجۆرەکان پەیوەندی دابمەزرێنێت. لە هەمان کاتدا، بەرپرسیاریی ناوچەیی، ئەو پێویستییە دەخوازێت کە کێشە و گرفتە ڕاستەقینەکانی خەڵکی دەوروبەری خۆی بناسێت و بۆ دابینکردنی پێداویستییەکان و چارەسەرکردنی کێشەکانیان، ڕێگاکانی گونجاو لەگەڵ بارودۆخی زاڵدا بخاتە بەرچاو، تاکو بتوانێت بەش و ڕۆڵێکی کاریگەر بگێڕێت.
لە سەردەمی ئێستادا، گۆڕانکارییە خێراکان لە بواری زانست و تەکنەلۆژیا، فراوانبوونی پەیوەندییەکان، گۆڕانی شێوازی ژیان، کێشەکانی خێزان، نیگەرانییەکانی گەنجان و پرسیارە نوێیەکان دەربارەی دین و ئەخلاق، بەرپرسیاریی بانگخوازانی قورستر و ئاڵۆزتر کردووە.
لەبەر ئەوە، بانگخوازێکی سەرکەوتوو دەبێت بەردەوام زانیاری و شارەزاییەکانی خۆی فراوانتر بکات، لە ئامرازە پەیوەندییە گونجاوەکانی سەردەم کەڵک وەربگرێت، بە دڵ و گیان گوێ لە پرسیارەکانی نەوەی نوێ بگرێت و لەگەڵ ڕوونکردنەوەی بەها جێگیرە ئیسلامییەکاندا، بۆ پرسە نوێپەیداکان وەڵامی ورد، بەرپرسیارانە و هاوتەریب لەگەڵ پێداویستییەکانی سەردەم پێشکەش بکات.
لەو ڕێبازەدا، ناسینی ئەولەویتەکان گرنگییەکی تایبەتی هەیە؛ چونکە توانایی و ئیمکاناتی ئێمە سنووردارن و سەرکەوتن پەیوەستە بەوەی کێشە گرنگترەکان و پێداویستییە بنەڕەتییەکان بە دروستی بناسین و هێز، دەرفەت و تواناکانی بەردەست لە پێناوی چارەسەرکردنیاندا بەکاربهێنین.
لە پەروەردگاری گەورە دەپاڕێمەوە کە ئێمە لە ڕیزی بانگخوازانی هۆشیار، موخلیس، زانا و چاکەکار دابنێت و تەوفێقمان پێ ببەخشێت، بە شوێنکەوتنی سیرەی پێغەمبەری بەڕێزی ئیسلام ﷺ، ڕیسالەتی بانگەواز و چاکسازی بە شایستەترین شێوەی گونجاو بەڕێوە ببەین.
وَمَا ذَٰلِكَ عَلَى اللَّهِ بِعَزِیزٍ.
وَصَلَّى اللَّهُ وَسَلَّمَ وَبَارَكَ عَلَى نَبِینَا مُحَمَّدٍ، وَعَلَى آلِهِ وَأَصْحَابِهِ أَجْمَعِینَ.
وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ.
بۆچوونه‌کان